مصطفى محقق داماد

127

مباحثى از اصول فقه ( فارسى )

اظهار نظرى نمايد آيا فى ذاته داراى ارزش است ، و متّصف به خوب و بد مىگردد ؟ يا آنكه خير ، اعمال فى ذاته نه خوبند و نه بد ؛ خوب و بدى آنها بستگى به نظر شارع دارد . فعل خوب آن است كه شارع آن را خوب بداند ! و بد آن است كه شارع آن را بد بداند ! اين همان نزاع معروفى است كه بين اشاعره و علماى اماميه ، تحت عنوان مسئله « حسن و قبح عقلى » ، در تاريخ تفكّر اسلامى مطرح بوده است . علماى اماميه به نظريّه اوّل معتقد بوده ، و اشاعره در نظريه دوّم پافشارى مىورزند . مهم‌ترين ثمرهء نزاع ، در ايام آغازين آن ، در موضوع عدالت بارىتعالى مشهود بوده است اشاعره از آنجا كه منكر ارزشهاى ذاتى اعمال بوده‌اند ، لذا پروائى از آن نداشتند كه بگويند خداوند ممكن است در مواردى بر بندگان ستم روا دارد ، زيرا كه هرچه خدا بكند خوب است ، و هيچ‌گونه قبح و زشتى براى آن مترتّب نيست . ولى اماميّه مىگفتند ظلم و ستم از اعمالى است كه منهاى نظر شارع فى نفسه متّصف به قبح و زشتى است ، و عدل و داد ، در طرف مقابل ، متّصف به نيكويى و خوبى است ، و انجام اعمال قبيح از خداوند زشت است ، لذا با قاطعيّت و جديّت از اينكه خداوند عادل بوده و ذرّه‌اى ظلم در حق بندگان روا نمىدارد ، « 1 » طرفدارى كرده‌اند . و از اين رهگذر است كه آنان را عدليّه خوانده‌اند و اين سرّ عدل در كنار امامت است كه دو اصل اعتقادى مذهب ما محسوب گشته‌اند .

--> ( 1 ) سورهء نساء آيهء 40 .